مقدمه
فنیتوئین (Phenytoin) یکی از داروهای ضد صرع کلاسیک است که از دههها پیش در درمان تشنجهای تونیک-کلونیک و فوکال بهکار میرود. اهمیت آزمایشگاهی این دارو ناشی از محدوده درمانی حساس و فارماکوکینتیک غیرخطی آن است. پایش دقیق سطح سرمی فنیتوئین برای جلوگیری از شکست درمان یا بروز مسمومیت حیاتی است.
ساختار و عملکرد
فنیتوئین یک مشتق هیدانتوئین با ساختار حلقوی است که به طور اختصاصی کانالهای سدیمی وابسته به ولتاژ را مهار میکند. این مهار باعث تثبیت غشای نورونی و جلوگیری از تخلیههای الکتریکی غیرطبیعی میشود. عملکرد آن بهویژه در نورونهای بیشفعال مؤثر بوده و از انتشار امواج تشنجی جلوگیری میکند.
ارتباط با بیماریها
کاربرد اصلی فنیتوئین در درمان صرع است. علاوه بر آن، در برخی موارد برای کنترل آریتمیهای قلبی مقاوم و درمان نوروپاتیهای دردناک نیز استفاده میشود. سطح نامناسب دارو میتواند منجر به تشدید بیماری یا بروز عوارض شدید گردد.
علائم بیماریها
- سطح پایین دارو: تداوم یا تشدید تشنجها، کاهش کیفیت زندگی بیمار.
- سطح بالای دارو: نیستاگموس، آتاکسی، دوبینی، گیجی، اختلال گفتار، و در موارد شدید کما.
محدوده طبیعی
- کل دارو در سرم: ۱۰ تا ۲۰ میکروگرم بر میلیلیتر.
- بخش آزاد دارو: ۱ تا ۲ میکروگرم بر میلیلیتر.
- این محدودهها معیار اصلی برای پایش درمانی هستند.
عوامل افزایشدهنده Phenytoin
- نارسایی کبدی (کاهش متابولیسم).
- هیپوآلبومینمی (افزایش بخش آزاد دارو).
- مصرف داروهای مهارکننده آنزیمهای کبدی مانند کلرامفنیکل.
- داروهای ضد قارچ مانند کتوکونازول، ایتراکونازول و فلوکونازول، آنتیبیوتیکها مانند اریترومایسین و کلاریترومایسین، داروهای ضد ویروسی مانند ریتوناویر، داروهای ضد افسردگی مانند فلووکسامین و برخی داروهای ضد تشنج مانند والپروئیک اسید از جمله داروهایی هستند که سطح فنیتوئین را در خون افزایش میدهند.
عوامل کاهشدهنده Phenytoin
- مصرف داروهای القاکننده آنزیمهای کبدی مانند ریفامپین.
- سوءتغذیه و کاهش پروتئینهای پلاسما.
- تغییرات فارماکوکینتیکی در دوران بارداری.
- داروهایی چون باربیتوراتها، کاربامازپین، ریفامپین و برخی داروهای ضد بارداری خوراکی قادرند تا سطح فنیتوئین را در خون کاهش دهند.
روشهای مصرف
فنیتوئین معمولاً به صورت قرص یا کپسول (به طور کامل و همراه با غذا یا مایعات) مصرف میگردد. همچنین، ممکن است به صورت تزریقی نیز تجویز شود. این دارو به صورت سوسپانسیون مایع نیز موجود است و برای بیمارانی که در بلع قرص مشکل دارند، مناسبتر است.
عوارض جانبی
- عوارض خونی
- مشکلات پوستی
- اختلالات گوارشی
- اختلالات عصبی
- ناهنجاریهای قلبی
- اختلالات هورمونی
نمونه مورد نیاز
نمونه خون و سرم رایجترین گزینهها هستند. اخیراً استفاده از Dried Blood Spot (DBS) بهعنوان روشی نوین مطرح شده که نیاز به حجم کم نمونه دارد و حمل و نقل آن آسانتر است.
آمادگیهای لازم
نمونهگیری باید در حالت پایدار غلظت دارو (Steady State) انجام شود. بیمار باید مصرف دارو را طبق برنامه ادامه دهد و اطلاعات مربوط به داروهای همزمان، به آزمایشگاه ارائه گردد. نیازی به ناشتا بودن، برای انجام این آزمایش وجود ندارد.
عوامل تداخلی
- تغییرات پروتئینهای پلاسما.
- نارسایی کلیوی یا کبدی.
- مصرف همزمان داروهای ضد صرع دیگر.
- فنیتوئین میتواند باعث کاهش اثر داروهای ضد انعقاد مانند وارفارین و داروهای ضد بارداری خوراکی شود.
روش انجام تست
روش کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) استاندارد طلایی برای اندازهگیری فنیتوئین است. این روش با استفاده از ستونهای فاز معکوس و آشکارساز UV یا PDA قادر به جداسازی دقیق دارو میباشد. در مطالعات اخیر، HPLCهمراه با Photodiode Array Detector در طول موج ۲۰۵ نانومتر برای اندازهگیری فنیتوئین در DBS بهکار رفته است.
مزایا و معایب
مزایا
- دقت بالا، قابلیت اندازهگیری در حجم کم نمونه، امکان پایش همزمان چند دارو.
معایب
- هزینه زیاد، نیاز به تجهیزات پیشرفته و تخصص فنی.
پیشگیری و درمان
پایش منظم سطح دارو، آموزش بیمار در خصوص مصرف صحیح، و توجه به تداخلات دارویی از راهکارهای پیشگیری هستند. در صورت بروز مسمومیت، اقدامات حمایتی و قطع دارو ضروری است.
نکات تکمیلی
- توجه به بخش آزاد دارو اهمیت ویژهای دارد زیرا اثرات بالینی عمدتاً ناشی از آن است.
- بیمارانی که مبتلا به اختلالات کبدی و کلیوی شدید هستند، نباید فنیتوئین استفاده نمایند.
- بهترین دما برای نگهداری فنیتوئین بین 20 تا 25 درجه سانتیگراد است.
- فنیتوئین ممکن است باعث ایجاد اختلال در لثهها شود، لذا مراقبت از بهداشت دهان و دندان بسیار مهم است.
- مادران باید توجه داشته باشند که مصرف این دارو در دوران بارداری و شیردهی باید با احتیاط و تحت نظر پزشک انجام شود.
- این دارو باید تحت نظر پزشک و با دوز مشخص مصرف شود و نباید خودسرانه مصرف آن متوقف گردد زیرا قطع ناگهانی این دارو میتواند باعث تشدید تشنج شود.
- عواملی مانند سن، وزن، نوع و شدت بیماری، و پاسخ بدن به دارو در تعیین دوز آن مؤثر است. کودکان و افراد مسن معمولاً به دوزهای کمتری نیاز دارند.
نتیجهگیری
تست آزمایشگاهی فنیتوئین با روش HPLC ابزاری حیاتی برای پایش درمان بیماران مبتلا به صرع و سایر بیماریهای مرتبط است. توجه به محدوده درمانی، عوامل تداخلی و شرایط بیمار، کلید دستیابی به نتایج دقیق و مدیریت مؤثر درمان میباشد.
سخن پایانی
آزمایشگاه پویش، با برخورداری از آخرین تجهیزات آزمایشگاهی و تیم تخصصی مجرب، آماده ارائه خدمات با بالاترین دقت و کیفیت به مراجعان گرامی در این زمینه خواهد بود.
