مقدمه
سل یکی از مهمترین بیماریهای عفونی جهان است که توسط Mycobacterium Tuberculosis ایجاد میشود و عمدتاً ریهها را درگیر میکند. تشخیص بهموقع این بیماری نقش اساسی در کنترل انتشار آن دارد. تستهای آزمایشگاهی سل با هدف شناسایی عفونت نهفته یا فعال طراحی شدهاند و شامل دو روش اصلی، یعنی تست پوستی و تست خونی، هستند. این آزمایشها بهعنوان نخستین گام در مسیر تشخیص و مدیریت بیماری سل شناخته میشوند.
عامل بیماری
ساختار باکتری Mycobacterium Tuberculosis (عامل بیماری سل) یک ساختار منحصربهفرد، چندلایه و بسیار پیچیده است که نقش اساسی در بقا، بیماریزایی و مقاومت آن در برابر سیستم ایمنی و آنتیبیوتیکها دارد. این ساختار در منابع معتبر بهعنوان یکی از پیچیدهترین دیوارههای سلولی در میان باکتریها توصیف شده است. باکتری Mycobacterium Tuberculosis ، از طریق ذرات معلق تنفسی منتقل میشود. این باکتری پس از ورود به ریهها میتواند در ماکروفاژها زنده بماند و تکثیر شود. در بسیاری از افراد، سیستم ایمنی باکتری را مهار کرده و عفونت نهفته ایجاد میشود؛ اما در برخی شرایط، با تضعیف سیستم ایمنی، باکتری فعال شده و بیماری بالینی بروز میکند. مکانیسمهای ایمنی بیماری سل عمدتاً بر پایه پاسخ سلولی و تولید اینترفرون-گاما است که اساس تستهای خونی TB را تشکیل میدهد.
ارتباط با بیماریها
سل میتواند علاوه بر ریه، سایر ارگانها مانند کلیه، استخوانها، غدد لنفاوی و سیستم عصبی مرکزی را نیز درگیر کند. همچنین ارتباط نزدیکی میان سل و بیماریهایی که سیستم ایمنی را تضعیف میکنند، مانند HIV ، دیابت و سوءتغذیه وجود دارد. افراد مبتلا به این بیماریها در معرض خطر بالاتری برای تبدیل عفونت نهفته به بیماری فعال قرار دارند.
علائم و عوارض مرتبط
علائم سل بسته به محل درگیری متفاوت است، اما درگیری ریوی شایعترین شکل آن است. علائم معمول شامل سرفه مزمن، تب، تعریق شبانه، کاهش وزن، خستگی و گاهی خلط خونی است. در صورت عدم درمان، سل میتواند منجر به عوارض جدی مانند نارسایی تنفسی، درگیری استخوانی، مننژیت سلی و متأسفانه حتی مرگ شود.
نمونه مورد نیاز
نمونه مورد نیاز برای تست سل بسته به نوع آزمایش متفاوت است:
- تست پوستی: (TST) نیاز به تزریق داخلجلدی (Purified Protein Derivative) PPD دارد. ماهیت PPD یک مخلوط استاندارد از پروتئینهای غیرزنده استخراج شده از Mycobacterium Tuberculosis است. این پروتئینها باعث ایجاد واکنش ایمنی تأخیری در افرادی میشوند که قبلاً با باکتری سل تماس داشتهاند. بهعلاوه، از نمونه بیوپسی پوست برای بررسیهای پاتولوژی و کشت استفاده میشود.
- تست خونی : (IGRA) نمونه خون وریدی برای اندازهگیری ترشح اینترفرون گاما در مواجهه با آنتیژنهای سل مورد استفاده قرار میگیرد.
- تست خلط :(Sputum) رایجترین نمونه است و برای اسمیر، کشت و PCR استفاده میشود.
- تست (Bronchoalveolar Lavage) : BAL زمانی گرفته میشود که بیمار خلط ندارد و برای تشخیص عفونتهای عمقی ریه کاربرد دارد. به روشی اشاره دارد که طی آن مایع استریل توسط پزشک به بخشهای عمقی ریه وارد و سپس برای بررسی خارج میشود.
- تست مایع مغزی-نخاعی (CSF) : حساسیت بالایی در تشخیص درگیری سیستم عصبی دارد.
آمادگیهای لازم
برای انجام تست سل معمولاً آمادگی خاصی لازم نیست. با این حال:
- بهتر است فرد سابقه واکسیناسیون (Bacillus Calmette–Guérin) BCG و بیماریهای زمینهای را به پزشک اطلاع دهد، زیرا این موارد در انتخاب نوع تست مؤثر هستند.
عوامل تداخلی
عوامل تداخلی زیر میتوانند بر نتیجه تست تأثیر بگذارند:
- خطاهای تکنیکی
- واکسیناسیون BCG : ممکن است باعث نتیجه مثبت کاذب در تست پوستی شود.
- ضعف سیستم ایمنی: مانند HIV یا مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی که میتواند منجر به نتیجه منفی کاذب شود.
- سن پایین یا سالمندی: پاسخ سیستم ایمنی ضعیفتر و احتمال نتایج غیرقابلاعتماد.
روش انجام تست
- تست پوستی (TST)
- مقداری PPDبهصورت داخلجلدی تزریق میشود و پس از ۴۸ تا ۷۲ ساعت میزان تورم محل تزریق اندازهگیری میشود. اندازه برجستگی براساس شرایط فرد تفسیر میشود.
- تست خونی (IGRA)
- نمونه خون در آزمایشگاه با آنتیژنهای سل تماس داده میشود و میزان ترشح اینترفرون گاما اندازهگیری میگردد. نتیجه بهصورت مثبت، منفی یا نامشخص گزارش میشود. این روش تحت تأثیر واکسن BCG قرار نمیگیرد. به علاوه، میتوان از تکنیک Real-Time PCR برای تشخیص این بیماری بهره برد که نمونه مورد استفاده در این روش پلاسما و یا خلط بیمار خواهد بود.
- کشت نمونه
- در مواردی، نمونه خلط بیمار، به منظور تشخیص دقیقتر کشت داده میشود.
- تهیه اسمیر
- تهیه اسمیر در تشخیص سل به معنای پخشکردن مقدار کمی از نمونه بالینی روی یک لام شیشهای، خشککردن، فیکسکردن و سپس رنگآمیزی آن برای مشاهده باسیلهای اسیدفست است. این روش معمولاً با رنگآمیزی Ziehl–Neelsen یا فلورسنت انجام میشود و برای بررسی وجود Mycobacterium Tuberculosis در نمونههایی مانند خلط، BAL ، CSFیا مایعات بدن بهکار میرود.
مزایا و معایب
- مزایا
- امکان تشخیص عفونت نهفته
- سادگی و دسترسی بالا
- IGRAبدون تأثیر واکسن BCG
- دقت بالاتر تستهای خونی در افراد واکسینهشده
- معایب
- عدم توانایی در تشخیص قطعی بین عفونت نهفته و فعال
- احتمال نتایج کاذب در افراد با سیستم ایمنی ضعیف
پیشگیری و درمان
پیشگیری از سل شامل واکسیناسیون BCG در کودکان، تهویه مناسب محیط، شناسایی و درمان بهموقع بیماران و رعایت بهداشت تنفسی است. درمان سل فعال معمولاً با ترکیبی از داروهای ضدسل طی چندین ماه انجام میشود. درمان عفونت نهفته نیز برای جلوگیری از فعال شدن بیماری توصیه میشود. تشخیص زودهنگام از طریق تستهای آزمایشگاهی نقش مهمی در کنترل بیماری دارد.
نکات تکمیلی
- تست سل تنها بخشی از فرآیند تشخیص است و در صورت مثبت بودن، بررسیهای تکمیلی مانند عکس قفسه سینه و آزمایش خلط ضروری است.
- افراد در معرض خطر بالا باید بهصورت دورهای غربالگری شوند.
- نتیجه مثبت تست بهمعنای بیماری فعال نیست و نیاز به ارزیابی بالینی دارد.
نتیجهگیری
تست آزمایشگاهی سل ابزاری کلیدی در شناسایی عفونت سل و پیشگیری از گسترش آن است. با وجود محدودیتها، این تست امکان تشخیص اولیه را فراهم کرده و به پزشکان کمک میکنند تا بیماران نیازمند بررسیهای بیشتر یا درمان پیشگیرانه را شناسایی کنند. انتخاب نوع تست باید براساس شرایط فردی، سابقه واکسیناسیون و عوامل خطر انجام شود.
سخن پایانی
آزمایشگاه پویش ، با برخورداری از آخرین تجهیزات آزمایشگاهی و تیم تخصصی مجرب، آماده ارائه خدمات با بالاترین دقت و کیفیت به مراجعان گرامی در این زمینه خواهد بود.
