لوپوس اریتماتوز سیستمیک (Systemic Lupus Erythematosus; SLE) یکی از شایع‌ترین بیماری‌های سیستمیک خودایمنی است که در اثر تشکیل و رسوب کمپلکس‌های ایمنی (اتصال آنتی‌بادی به آنتی‌ژن) ایجاد می‌شود. واژهٔ «لوپوس» از لاتین به معنای گرگ گرفته شده است. این نام‌گذاری در قرن نوزدهم به‌خاطر راش پروانه‌ای (malar rash) در صورت بیمار مطرح شد که آن شبیه جای نیش یا گاز گرگ می‌دانستند. این راش معمولاً با مواجهه با نور فرابنفش (آفتاب) تشدید می‌شود.علاوه بر راش مالار، تظاهرات شایعی مانند زخم‌های دهانی، ضایعات جلدی دیسکوئید، سروزیت (پریکاردیت یا پلوریت)، درگیری مفاصل و نفریت لوپوسی نیز دیده می‌شود.
تشخیص SLE به‌دلیل ماهیت مولتی‌سیستمیک و تظاهرات متغیر آن، بر ترکیب یافته‌های بالینی و داده‌های آزمایشگاهی استوار است. معیارهای طبقه‌بندی بین‌المللی مانند EULAR/ACR 2019 چارچوب مفیدی برای ارزیابی فراهم می‌کنند، هرچند تشخیص نهایی بر اساس ترکیبی از علائم بالینی و تست های ازمایشگاهی میباشد.
تست های ازمایشگاهی جهت تشخیص لوپوس سیستمیک
1.تست‌های غربالگری و اتوآنتی‌بادی‌ها
این آزمایش‌ها هستهٔ اصلی ارزیابی سرولوژیک لوپوس را تشکیل می‌دهند.
ANA (Antinuclear Antibodies)
این تست جهت غربالگری بیماران مبتلا به بیماری های خودایمنی استفاده میشودو به بررسی مجموعه ای از انتی بادی ها که علیه اجزای سلولی و هسته ایجاد میشوند میپردازد. این تست علی رغم حساسیت بالایی دارد اما اختصاصی نیست. روش مرجع، ایمونوفلورسانس غیرمستقیم (IFA) روی سلول‌های HEp-2 است و تیتر ۱:۸۰ یا بالاتر مثبت تلقی می‌شود. نتیجهٔ منفی معمولاً SLE را بسیار نامحتمل می‌کند، مگر در موارد نادر ANA-منفی.
Anti-dsDNA (آنتی‌بادی ضد DNA دورشته‌ای)
این تست اختصاصیت بالایی برای بیماران SLE دارد و میتواند در 75 تا 90 درصد از بیماران با لوپوس فعال شناسایی شود. روش طلایی برای تشخیص این انتی بادی ها روش ایمنوفلورسنس غیر مستقیم با استفاده از Crithidia luciliae میباشد. این انتی بادی که از نوع اغلب از نوع IgG3 میباشد با نفریت لوپوسی و فعالیت بیماری مرتبط است؛ بنابراین برای پایش پاسخ به درمان و پیش‌آگهی نیز تکرار می‌شود. تفسیر باید با توجه به روش آزمایشگاه انجام شود.
Anti-Sm (آنتی‌بادی ضد اسمیت)
این تست نیز برای پایش بیماران مبتلا به لوپوس اختصاصیت بالایی دارد (بیش از ۹۸ درصد). علارغم حساسیت بالای این تست حساسیت پایینی دارد و تنها در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد بیماران مثبت می‌شود. معمولا این تست برای تشخیص بیماران یک تست قدرتمند محسوب می‌شود، اما برای پایش فعالیت بیماری مناسب نیست.
سایر اتوآنتی‌بادی‌های وابسته به ANA (پانل ENA)
- Anti-Ro/SSA و Anti-La/SSB: بیشتر در سندرم شوگرن دیده میشوند، اما در لوپوس پوستی تحت‌حاد (subacute cutaneous lupus) و لوپوس نوزادی اهمیت ویژه‌ای دارند.
- Anti-U1-RNP: در بیماری بافت همبند مختلط (MCTD) و برخی موارد SLE مثبت می‌شود.
- Anti-histone: در لوپوس ناشی از دارو (drug-induced lupus) شیوع بسیار بالایی دارد (تا حدود ۹۵ درصد).
- Anti-ribosomal P: با درگیری عصبی-روانی (neuropsychiatric lupus) مرتبط دانسته می‌شود.
آنتی‌بادی‌های سندرم آنتی‌فسفولیپید (aPL)
در حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد بیماران لوپوسی دیده میشوند و خطر ترومبوز و سقط مکرر را افزایش می‌دهند. این گروه شامل موارد زیر است:
- Lupus anticoagulant (LA): ارزیابی با تست‌های انعقادی وابسته به فسفولیپید، مانند dRVVT
- Anti-cardiolipin (aCL): کلاس‌های IgG و IgM
- Anti-β2-glycoprotein I (anti-β2GPI): کلاس‌های IgG و IgM
ارزیابی سیستم کمپلمان
سطوح سرمی C3، C4 کمپلمان**
سطوح سرمی C3، C4 نفریت لوپوسی — به‌دلیل مصرف کمپلمان کاهش می‌یابند (هیپوکمپلمانمی). همراه با تیتر anti-dsDNA، این شاخص‌ها از معیارهای مهم سنجش فعالیت بالینی بیماری هستند.
آزمایش‌های هماتولوژی
لوپوس اغلب از مسیر خودایمنی باعث مهار یک یا چند ردهٔ خونی می‌شود. در شمارش کامل خون (CBC و Diff) یافته‌های شایع عبارت‌اند از:
- لکوپنی: گلبول سفید کمتر از ۴۰۰۰ در میکرولیتر
- لنفوپنی: لنفوسیت کمتر از ۱۰۰۰ در میکرولیتر؛ یافته‌ای شایع با ارزش تشخیصی در معیارهای قدیمی‌تر (مانند ACR/SLICC)
- ترومبوسیتوپنی: پلاکت کمتر از ۱۰۰۰۰۰ در میکرولیتر
- کم‌خونی: شایع‌ترین فرم، کم‌خونی بیماری مزمن است؛ فرم همولیتیک خودایمنی (AIHA) نیز دیده می‌شود
تست کومبس مستقیم (DAT): برای تأیید کم‌خونی همولیتیک خودایمنی، یعنی وجود آنتی‌بادی علیه گلبول قرمز، انجام می‌شود.
ارزیابی عملکرد کلیه و ادرار
نفریت لوپوسی از جدی‌ترین عوارض SLE است. ارزیابی آزمایشگاهی آن شامل موارد زیر می‌شود:
- آنالیز کامل ادرار: بررسی پروتئینوری، هماچوری میکروسکوپی و کست‌های سلولی (مانند کست گلبول قرمز)
- پروتئین ادرار ۲۴ ساعته یا نسبت پروتئین به کراتینین ادرار (UPCR): برای سنجش شدت دفع پروتئین. پروتئینوری بیش از ۵۰۰ میلی‌گرم در روز (یا معادل آن در UPCR) از معیارهای اصلی درگیری کلیه است
- BUN، کراتینین سرم و eGFR: برای ارزیابی عملکرد و فیلتراسیون گلومرولی
در صورت شک بالینی، بیوپسی کلیه برای طبقه‌بندی هیستوپاتولوژیک بر اساس ISN/RPS انجام می‌شود.